matuszewski125 lat temu, 10 września 1891 roku urodził się w Warszawie, a 70 lat temu, 3 sierpnia 1946 roku zmarł w Nowym Jorku płk dypl. Ignacy Hugo Stanisław Matuszewski, żołnierz (współtwórca polskiego wywiadu wojskowego), polityk, dyplomata i publicysta piłsudczykowski, teoretyk polskiego autorytaryzmu; wnuk powstańca styczniowego, syn wybitnego krytyka literackiego Młodej Polski – Ignacego Matuszewskiego (1858-1919) i Anieli Bein ze spolonizowanej i schrystianizowanej rodziny żydowskiej, chrześniak Bolesława Prusa, mąż (cywilny, po rozwodzie z pierwszą żoną) lekkoatletki i mistrzyni olimpijskiej – Haliny Konopackiej (1900-89), ojciec sanitariuszki pułku „Baszta” w powstaniu warszawskim, rozstrzelanej przez Niemców – Ewy Matuszewskiej (1919-44); w okresie gimnazjalnym uczestniczył w strajku szkolnym; studiował filozofię na UJ, architekturę w Mediolanie, prawo w Dorpacie i nauki rolnicze w Warszawie; podczas I wojny światowej, zmobilizowany w grudniu 1914 w stopniu chorążego, służył (do 1917) w armii rosyjskiej (dwukrotnie ranny), dochodząc do stopnia sztabskapitana; w czerwcu 1917 był współorganizatorem I Ogólnego Zjazdu Wojskowych Polaków w Piotrogrodzie: w czasie obrad postawił i przeprowadził wniosek o wybranie Józefa Piłsudskiego honorowym prezesem zjazdu; następnie uczestniczył w formowaniu Wojska Polskiego w Rosji, pełniąc różne funkcje z ramienia Naczpolu (Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego); w grudniu 1917 wstąpił do I Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. J. Dowbór-Muśnickiego, a jednocześnie do konspiracyjnego Związku Walki Czynnej (później Polskiej Organizacji Wojskowej); skazany zaocznie na śmierć przez bolszewików, odpowiedział zbrojnym zajęciem (18 II 1918) Mińska Litewskiego i został komendantem miasta; ponieważ na karę śmierci skazali go również Niemcy, wyjechał do Kijowa; 21-22 V 1918 był współorganizatorem spisku POW mającego na celu pozbawienie Dowbór-Muśnickiego władzy nad I Korpusem, niedopuszczenie do jego rozbrojenia i podjęcie walki z Niemcami; po niepowodzeniu akcji wyjechał do Bobrujska (za cichą zgodą Dowbór-Muśnickiego, który jednak później, gdy Matuszewski nie stawił się na sąd nad spiskowcami, wydał rozkaz jego ścigania); następnie podjął działalność (jako kierownik oddziału wywiadu) w Komendzie Naczelnej 3 POW w Kijowie, skąd 31 X 1918 został wysłany do Krakowa; 11 XI 1918 został przydzielony przez J. Piłsudskiego do Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza w stopniu majora; następnie został przydzielony do Sztabu Generalnego, zostając kierownikiem biura wywiadowczego w Oddziale VI (później II); w kulminacyjnym czasie wojny polsko-bolszewickiej (IV-VII 1920) był zastępcą szefa Oddziału II w Sztabie Ścisłym Naczelnego Wodza, a od 28 VIII 1920 – jego szefem, w stopniu podpułkownika; jego pracę Piłsudski ocenił następująco: „Była to pierwsza wojna, którą Polska prowadziła od wielu stuleci, w czasie której mieliśmy więcej informacji o nieprzyjacielu niż on o nas”; w listopadzie 1920 został przydzielony jako ekspert wojskowy do delegacji polskiej na rokowania pokojowe w Rydze; po zawarciu pokoju wrócił na stanowisko szefa Oddziału II Naczelnego Dowództwa (a po jego likwidacji – Sztabu Generalnego), które pełnił do końca lipca 1923; następnie (XI 1923 – X 1924) był słuchaczem III Kursu Doszkolenia Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, lecz po jego ukończeniu i uzyskaniu dyplomu naukowego oficera został „zesłany” na stanowisko attaché wojskowego w Rzymie; 1 XII 1924 został awansowany do stopnia pułkownika; po przewrocie majowym, wezwany do kraju i przeniesiony do rezerwy, stał się z czasem jednym z czołowych działaczy państwowych obozu pomajowego, reprezentując jego prawicę; należał do nieformalnej „grupy pułkowników”, reprezentując w niej stanowiska najbardziej (obok W. Sławka) konserwatywne (aczkolwiek to jego kampania publicystyczna w okresie tzw. afery żyrardowskiej w 1934 przyczyniła się do osłabienie wpływów politycznych konserwatystów par excellence); od XI 1926 do IX 1928 pełnił funkcję dyrektora Departamentu Administracyjnego MSZ; następnie był posłem nadzwyczajnym i ministrem pełnomocnym na Węgrzech; 14 IV 1929 został kierownikiem Ministerstwa Skarbu, a następnie ministrem skarbu w rządzie Kazimierza Świtalskiego, pełniąc tę funkcję w pięciu kolejnych gabinetach do 26 V 1931; sprawując ten urząd w szczytowym okresie światowego kryzysu gospodarczego, starał się o zapewnienie równowagi budżetowej poprzez maksymalną redukcję wydatków, ochronę stałości kursu złotego oraz tzw. deflacji integralnej (swoje poglądy gospodarcze przedstawiał także jako publicysta na łamach Przemysłu i Handlu oraz Polityki Gospodarczej); wynegocjował także tzw. II pożyczkę zapałczaną ze szwedzkim finansistą I. Kreugerem: jego odejście z urzędu tuż po tym było interpretowane jako wyraz niezadowolenia Marszałka z jej warunków, ale bardziej prawdopodobnym powodem popadnięcia w niełaskę było jego dążenie do redukcji budżetu wojskowego w ramach polityki „zaciskania pasa”; odejście ze sfer rządowych dało mu większą swobodę w formułowaniu poglądów: w latach 1932-35 był czołowym publicystą Gazety Polskiej, jego niektóre propozycje ustrojowe znalazły wyraz w autorytarnej Konstytucji Kwietniowej, przestrzegał także przed dopuszczeniem mniejszości narodowych do równego z Polakami wpływu na państwo; był także redaktorem naczelnym geopolitycznego miesięcznika Polityka Narodów; po opublikowaniu w 1937 zbioru Próby syntez otrzymał Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury: jako zwolennik wypełnienia testamentu Marszałka co do prezydentury Walerego Sławka, zaatakował 17 IV 1936 rząd lewicowego piłsudczyka M. Zyndram-Kościałkowskiego za „brak powagi” (był to jedyny w historii wypadek konfiskaty prorządowej w zasadzie Gazety Polskiej), później zaś znalazł się w konflikcie także z rządem F. Sławoja-Składkowskiego, wskutek czego musiał odejść z Gazety Polskiej; od tej pory współpracował z wileńskim Słowem S. Cata-Mackiewicza, gdzie w marcu 1938 rozpoczął kampanię na rzecz zwiększenia budżetu wojskowego i sformowania trzech dywizji pancernych; jego kandydaturę do Senatu z Warszawy utrącił OZN; po zajęciu przez Niemców Pragi napisał w Polityce Gospodarczej artykuł (skonfiskowany przez cenzurę) o konieczności podwojenia armii; krytykował politykę ministra J. Becka i przestrzegał przed wchodzeniem do wojny z Niemcami, przewidując zarówno klęskę, jak „rozstrzelanie Rzeczypospolitej” wspólnie przez III Rzeszę i ZSSR; we wrześniu 1939 kierował osobiście (wraz z H. Floyar-Rajchmanem) ewakuacją 75 ton złota Banku Polskiego poprzez Rumunię, Turcję i Syrię do Francji: po przekazaniu transportu w Paryżu rządowi W. Sikorskiego, zamiast wdzięczności spotkały go małostkowe oskarżenia o nadmierne wydatki w trakcie przewozu; odsunięty od służby państwowej (nie przyjęto go też do wojska), po klęsce Francji wyjechał przez Hiszpanię (gdzie przez dwa tygodnie był więziony) do Portugalii, a w listopadzie 1941 do USA, gdzie zainicjował powstanie Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pochodzenia (KNAPP) oraz Kongresu Polonii; wraz z Wacławem Jędrzejewiczem i H. Floyar-Rajchmanem założy też Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce; na łamach gazet Nowy Świat i Dziennik Polski oraz w szeregu broszur zwalczał ugodową politykę W. Sikorskiego, a następnie S. Mikołajczyka wobec ZSSR, jak również polityce ustępstw wobec Stalina rządów amerykańskiego i brytyjskiego; jego niezłomna, niepodległościowa publicysta została częściowo zebrana pośmiertnie w Wyborze pism (1952); kawaler licznych orderów polskich i zagranicznych, w tym Krzyża Komandorskiego OOP.

 

Profesor Jacek Bartyzel