banner ad

Bartyzel: Współczesny bonapartyzm

| 15 kwietnia 2015 | 0 Komentarzy

 

 Napoleons_retreat_from_moscowWe Francji od monarchizmu sensu proprio, czyli rojalizmu, należy odróżnić cezaryzm, inaczej mówiąc bonapartyzm, skupiający admiratorów napoleońskiego Cesarstwa Francuskiego.

Przedzielona na dwa okresy (1804-1814/15 i 1852-1870), realna egzystencja tego cesarstwa zakończyła się wraz z dostaniem się do pruskiej niewoli Napoleona III, po którego śmierci (w 1873 roku, w Anglii) sukcesja imperialna przeszła na jego jedynego syna, księcia Ludwika Napoleona (1856-1879), tytułowanego odtąd «napoleonem iv», potocznie zaś nazywanego (od zdrobnienia imienia Louis) „Loulou”1. Już wówczas wszakże bonapartyzm podzielił się na aż pięć nurtów2, które młody książę – bezskutecznie oczywiście – usiłował złączyć: (1) konserwatystów religijnych, wchodzących w sojusz z legitymistami, którym przewodził dziennikarz i wydawca pisma „L’Authorité”3, Paul de Cassagnac (1842-1904), sprzyjała im zaś pobożna cesarzowa – wdowa po Napoleonie III, Eugenia; (2) populistów, mających związki nawet z komunardami, których liderem był Jules Amigues (1829-1883); (3) liberałów, których naturalnym sojusznikiem byli orleaniści, a przywódcą pierwszy i jedyny szef gabinetu II Cesarstwa, Émile Ollivier (1825-1913); (4) zwolenników cesarstwa autorytarnego, na których czele stał były przewodniczący Rady Stanu oraz ostatni marszałek Senatu II Cesarstwa, Eugène Rouher (1814-1884); (5) bliskich lewicy republikańskiej (radicaux) antyklerykałów, sympatyzujących z kuzynem Napoleona III, ekscentrycznym księciem Hieronimem Bonaparte (1822-1891), zwanym „Plon-Plon”. Kiedy „książę Loulou” zginął (jako obserwator w armii brytyjskiej) w potyczce z Zulusami w Afryce Południowej4, sukcesja imperialna przypadała właśnie księciu Hieronimowi, lecz jego poglądy były nie do zaakceptowania dla bonapartystycznej prawicy, toteż poparła ona jego syna – księcia Wiktora (1862-1926), który w 1884 roku proklamował się «napoleonem v», zrywając tym samym z ojcem5. Akt ten oznaczał definitywny rozłam na „bonapartyzm czerwony” (rouge) „hieronimitów” (jérômistes) – plebiscytarny, populistyczny i antyklerykalny, oraz „bonapartyzm biały” (blanc) „wiktorynów” (victoriens) – konserwatywny, autorytarny i klerykalny. Wszelako konsekwencje owego rozłamu były o wiele dalej idące, albowiem od tego czasu – czego początkiem jest tzw. bulanżyzm (boulangisme), biorący imię od nazwiska gen. Georgesa Boulangera (1837-1891), z którym siły antyparlamentarne różnych odcieni wiązały nadzieje na pucz autorytarny – datuje się fenomen tzw.bonapartyzmu republikańskiego, będącego już zatem jedynie bonapartyzmem sensu largo, niezwiązanym z cezarystyczną formą ustrojową. Bonapartyzm tak rozumiany opowiada się za silną, scentralizowaną, antyparlamentarną (lecz niekoniecznie antydemokratyczną), plebiscytarną i prezydencką republiką, w której szef państwa, komunikujący się bezpośrednio z narodem, ponad głowami notabli i co najmniej marginalizując partie, stanowi republikański surogat plebiscytarnego cesarza, sui generis „republikańskiego monarchę”. Do tak rozumianego bonapartyzmu w szerokim sensie, w XX wieku należy wiele formacji i nurtów, lecz przede wszystkim i z największym powodzeniem – gaullizm, w jego klasycznej postaci6. O ile zatem bonapartyzm sensu largo stał się w XX wieku jednym z najważniejszych aktorów republikańskiej sceny politycznej7, zwłaszcza w V Republice, o tyle bonapartyzmsensu proprio, imperialny, zwany także „dynastycznym”, skurczył się do dynastycznej „kapliczki”, marginalnej nawet w całościowo rozumianym ruchu monarchistycznym. W „kapliczce” tej zresztą powtórzyła się po ponad stu latach kłótnia personalno-dynastyczna, albowiem wyjątkowo długo (1926-1997) „panujący” – jako «napoleon vi» – syn Wiktora, książę Ludwik Hieronim (Louis Jérôme, 1914-1997) wydziedziczył swojego najstarszego syna, Karola Józefa Hieronima8 (Louis Joseph Jérôme, ur. 1950), z powodu rozwodu tegoż z księżniczką Karoliną Burbońską (Obojga Sycylii) i zawarcia drugiego związku (cywilnego), toteż za «napoleona vii» jest w sukcesji imperialnej uznawany na ogół syn Karola – książę Jan Krzysztof (Jean-Christophe, ur. 1986).

Miarą słabości bonapartyzmu „dynastycznego” jest to, że prawie wszystkie instytucje bonapartystyczne dziś istniejące związane są z bonapartyzmem republikańskim. Wyjątkiem jest niewielkie ugrupowanie (o którym nawet autorzy SYLMpedii piszą, iż trudno jest obecnie policzyć jego zwolenników i sympatyków) popierające księcia Jana Krzysztofa i opowiadające się za cesarstwem w formie monarchii konstytucyjnej – odrodzenie bonapartystyczne (Renouveau Bonapartiste)9. Co warto podkreślić, ugrupowanie to nie jest nastawione konfrontacyjnie do rojalistycznej tradycji Francji Królewskiej, lecz usiłuje przedstawiać bonapartyzm jako syntezę oraz rekoncyliację narodową i historyczną Starej Francji (Ancienne France) królów i Francji Nowoczesnej (France Moderne) cesarzy. Powołując się na deklaracje samego Napoleona I, składa ono hołd wierności rojalistów dla „nieszczęśliwego Ludwika XVI”, a aktualnego „księcia cesarskiego” nazywa dziedzicem „naszych Królów i naszych Republik”10. Analogicznie prezentowana jest „laickość napoleońska, silna i życzliwa”, jako wyważona, konkordatowa, pośrednia droga pomiędzy klerykalizmem a nieprzyjazną religii laickością rewolucyjną, oferująca Francji „zgodę i jedność” (concorde et unité)11. Można więc powiedzieć, że współczesny nurt „dynastyczny” ideologicznie stanowibonapartyzm zorleanizowany, w duchu konsensualnego juste milieu.

Trzon bonapartyzmu republikańskiego stanowią (ściśle ze sobą sprzężone): założone w 1997 roku centrum studiów i badań nad bonapartyzmem (Centre d’Études et des Recherches sur le Bonapartisme) oraz stowarzyszenie polityczne – nawiązujące do działającej w okresie międzywojennym Partii Wezwania do Ludu (Parti de l’Appel au Peuple) – założone w 1992 roku pod nazwą Zgromadzenie Bonapartystyczne (Rassemblement Bonapartiste), które w 2000 roku zmieniło nazwę na francja bonapartystyczna(France Bonapartiste)12. Dewizę tego ruchu stanowi triada: Demokracja – Obywatelskość – Suwerenność(Démocratie – Citoyenneté – Souveraineté), a zespół podstawowych wartości – „odwołanie do ludu, autorytet, porządek, sprawiedliwe reformy społeczne, stabilność rządzenia, chwała Francji, silna egzekutywa”. Stawiając na pierwszym miejscu obronę suwerenności ludowej i narodowej przed „technokratyczną konstrukcją” europejską, „nowy bonapartyzm” pragnie także wypełnić pustkę po rozpadzie gaullizmu „ortodoksyjnego” i przygarnąć „sieroty” po generale de Gaulle’u, uznawanym za prawowitego dziedzica bonapartyzmu w okresie powojennym13. Głównym animatorem tego ruchu jest prof. nauk politycznych thierry choffat (ur. 1968), będący jednocześnie prezesem CERB i wiceprzewodniczącym14 France Bonapartiste.

Wzmiankowane środowisko podjęło niedawno próbę zjednoczenia wszystkich grup odwołujących się do dziedzictwa napoleońskiego, zarówno republikańskich, jak monarchistycznych. Z połączenia Francji Bonapartystycznej i Nowego Społeczeństwa 10 Grudnia15 (Nouvelle Société du 10 Décembre), 11 stycznia 2011 roku powstała unia bonapartystyczna (Union Bonapartiste), do której wkrótce dołączyły: ponadnarodowa Liga Bonapartystyczna, Ruch Bonapartystyczny (Mouvement Bonapartiste)16 oraz Odrodzenie Bonapartystyczne. Próba ta okazała się jednak nieudana, ponieważ monarchiści z Renouveau Bonapartiste opuścili Unię już w sierpniu 2012 roku, a w kwietniu 2013 roku David Safocarda ogłosił z kolei wystąpienie France Bonapartiste17. Jako powód opuszczenia Unii bonapartyści „dynastyczni” podali forsowanie przez France Bonapartiste następujących opcji: bronienia „torturującej niewinnych, policyjnej dyktatury” Władimira Putina w Rosji; propozycji sądzenia przed trybunałami specjalnymi zwolenników federalizmu europejskiego; przychylanie się do głoszonego przez zwolenników „ultraradykalnej skrajnej prawicy” programu „etnicznego ludobójstwa” na imigrantach; proponowanie przekształcenia szkoły republikańskiej w koszary (caserne) wojskowe, z obowiązkiem codziennego noszenia barw narodowych, rozpoczynania dnia śpiewaniem Marsylianki, a kończeniem go Pieśnią Partyzantów (hymnu Résistance w okresie II wojny światowej). Wszystkie te pomysły, przypisywane France Bonapartiste, bonapartyści-monarchiści uważają za zaczerpnięte z „tradycji skrajnej prawicy, niebezpiecznej i zgubnej, flirtującej często ze skrajnym liberalizmem i jeszcze częściej ze skrajnym konserwatyzmem”, który już pod koniec XIX wieku doprowadził bonapartyzm do upadku i zniknięcia18.

Bonapartyzm jest jednak zjawiskiem przekraczającym granice Francji. W tym zakresie, imperialne dziedzictwo bonapartyzmu kultywuje międzynarodowe stowarzyszenie napoleońskie (The International Napoleonic Society), o charakterze edukacyjno-studyjnym, z siedzibą w Toronto (Kanada); jego założycielem był dyrektor Instytutu Napoleona i Rewolucji Francuskiej na uniwersytecie stanowym Florydy, prof. ben waider (1924-2008), a obecnym przewodniczącym jest również amerykański historyk j. david markham (ur. 1945); godność przewodniczących honorowych piastują książę Monako albert ii i książękarol napoleon Bonaparte. Członkowie INS pochodzą z Kanady, Francji, Włoch, Izraela, Gruzji, Malty, Holandii, Polski i Rosji19. Międzynarodowy zasięg ma obecnie również liga bonapartystyczna (Ligue Bonapartiste), którą w maju 2010 roku założył (wraz z Francuzem Sébastienem Fougères) bonapartysta holenderskibert de jong (ur. 1946) – uprzednio (w 1992 roku) założyciel kontestującej dynastię Orańską Partii Bonapartystów Niderlandzkich (Bonapartistische Partij Nederland); wraz z powołaniem Ligi o charakterze ponadpaństwowym BPN zawiesiła swoją działalność20.

Fragment większej całości pt. Monarchizm współczesny – zjawisko polityczne czy kulturowe?

 

prof. Jacek Bartyzel

 

za: legitymizm.org


1 W literaturze polskiej jest on obiektem nadziei na przywrócenie sprawiedliwości w świecie starego subiekta Ignacego Rzeckiego w Lalce Bolesława Prusa. Według niektórych interpretacji stanowi on także pierwowzór Małego Księcia Antoine’a de Saint-Exupéry’ego.

2  Warto zaznaczyć, że już w okresie „Stu Dni” oraz po definitywnym upadku Napoleona I zaznaczył się podział na dwa (i oba alternatywne dla faktycznie autorytarnego I Cesarstwa) nurty bonapartyzmu: jakobiński, będący promotorem licznych spisków, nie tylko we Francji, ale w całej Europie przeciwko monarchiom Świętego Przymierza, oraz liberalny, którego ideologiem był Benjamin Constant – zob. F. Bluche, Le bonapartisme, PUF, Paris 1980, ss. 32-37.

3 To on zresztą, na łamach tego dziennika, jako pierwszy użył w stosunku do Republiki obelżywego określenia „dziwka” (la guese), natychmiast przyswojonego przez rojalistów.

4 Walcząc, jak zeznali oni potem, „jak lew”.

5 Zob. E. de Tassigny, Les Napoléonides. Généalogie de la quatrième dynastie, Mémodoc, 2012.

6 Zob. F. Choisel, Bonapartisme et gaullisme, Albatros, Paris 1987.

7 Największy autorytet naukowy w zakresie francuskich prawic – prof. René Rémond (1918-2007) konsekwentnie wyróżnia w swoich pracach „prawicę bonapartystyczną” jako jeden z trzech głównych nurtów, obok prawicy legitymistycznej (kontrrewolucyjnej) i tzw. klasycznej (czyli konserwatywno-liberalnej, źródłowo orleanistycznej, ale współcześnie też republikańskiej, podobnie jak bonapartyzm sensu largo); zob. idem, Francuska prawica dzisiaj, przeł. M. Miszalski, Iskry, Warszawa 2008.

8 Czynnego w polityce francuskiej, m.in. jako wiceburmistrz Ajaccio na Korsyce.

9 Zob. Renouveau Bonapartiste.

10 Le Roi et l’Empereur: hommage à Louis XVI à travers les paroles de Napoléon IerJean-Christophe Napoléon, héritier de nos Rois et de nos Républiques.

11 Pour une laïcite napoléonienne, forte et bienveillante!

12 Zob. France Bonapartiste.

13 Entretien avec Thierry Choffat, Président du C.E.R.B, Vice Président de FRANCE BONAPARTISTE

14 Przewodniczącym jest David Safocarda (ur. 1972).

15 Nazwa ta jest nawiązaniem do daty zwycięstwa Ludwika Napoleona w wyborach prezydenckich 10 XII 1848 roku.

16 Wchodzący również w skład „nostalgiczno” gaullistowskiej Unii Ludu Francuskiego (Union du Peuple français) – zob.Mouvement BonapartisteUnion du Peuple français.

17 Zob. Union Bonapartiste.

18 „Renouveau Bonapartiste” quitte l’Union Bonapartiste et condamne l’inquiétant programme de France Bonapartiste

19 Zob. http://www.napoleonicsociety.com/english/frameSetAccueil_Eng.htm.

20 Zob. Ligue BonapartisteParti Bonapartiste Néerlandais.

Kategoria: Historia, Jacek Bartyzel, Myśl, Publicystyka

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *